Teoria muzyki · Na pianino
Koło kwintowe
Dwanaście tonacji na jednym kole. Dotknij tonacji, żeby zobaczyć jej znaki przykluczowe i należące do niej akordy, i żeby ją usłyszeć. Albo daj się oprowadzić dookoła.
C-dur
Akordy tej tonacji: dotknij, żeby posłuchać
Co to jest koło kwintowe?
Koło kwintowe to mapa 12 tonacji. Zacznij na górze od C i idź zgodnie z ruchem wskazówek zegara: każda tonacja leży o kwintę wyżej od poprzedniej. Z C do G jest kwinta (policz: C, D, E, F, G), z G do D też, i tak dalej, aż po dwunastu krokach wrócisz do C.
Ta kolejność nie jest przypadkowa. Dwie tonacje odległe o kwintę mają wspólne sześć z siedmiu dźwięków: sąsiedzi na kole to bliscy krewni. Brzmią podobnie, pożyczają sobie akordy, a muzyka łatwo przechodzi z jednej do drugiej. Tonacje leżące naprzeciwko, jak C i Fis, nie mają ze sobą prawie nic wspólnego.
Jak je czytać
- Pierścień zewnętrzny: 12 tonacji durowych.
- Pierścień wewnętrzny: 12 tonacji molowych, każda obok tonacji durowej o tych samych znakach przykluczowych. Moll pisze się małą literą: a, e, h.
- Mała liczba pod każdą tonacją durową: jej znaki przykluczowe, czyli ile ma krzyżyków (♯) albo bemoli (♭).
Na dole, gdzie strona krzyżykowa spotyka się z bemolową, Fis-dur (sześć krzyżyków) i Ges-dur (sześć bemoli) to na pianinie te same klawisze. Nakładają się tam jeszcze dwie pary: H-dur i Ces-dur (siedem bemoli), Des-dur i Cis-dur (siedem krzyżyków). Istnieją, ale spotkasz je rzadko.
I coś, co po polsku łatwo myli: H to dźwięk, który w krajach anglojęzycznych nazywa się B, a nasze B to H z bemolem. B-dur ma więc dwa bemole.
Krzyżyki, bemole i znaki przykluczowe
Zgodnie z ruchem wskazówek zegara każda kolejna tonacja dostaje jeden krzyżyk więcej: G-dur ma jeden (fis), D-dur dwa (fis, cis), A-dur trzy. Przeciwnie do ruchu wskazówek każda kolejna tonacja dostaje jeden bemol więcej: F-dur ma jeden (b), B-dur dwa (b, es), Es-dur trzy.
Krzyżyki dochodzą zawsze w tej samej kolejności, która sama jest kołem kwintowym: fis cis gis dis ais eis his. Bemole to ta sama kolejność od końca: b es as des ges ces fes. Wszystkie 15 zestawów znaków, z grą do nauki: znaki przykluczowe.
Molowe tonacje równoległe
Każda tonacja durowa ma tonację równoległą w mollu, która używa dokładnie tych samych dźwięków, więc ma te same znaki przykluczowe: C-dur i a-moll to same białe klawisze. Na kole kwintowym równoległa molowa stoi tuż w środku, obok swojej durowej.
Na pianinie znajdziesz ją, schodząc od toniki durowej o trzy półtony w dół (trzy klawisze, licząc czarne): C, H, B, A. Albo licząc do szóstego stopnia gamy durowej. Dotknij tonacji molowej na kole, a potem „równoległa durowa”, żeby usłyszeć obie po kolei: te same dźwięki, inna tonika, inny nastrój.
Jak znaleźć akordy tonacji
To najprzydatniejszy trik koła dla pianistów. Znajdź swoją tonację i spójrz na fragment koła wokół niej: tonację, jej dwóch sąsiadów i trzy tonacje molowe w środku obok nich. Tych sześć to najważniejsze akordy tonacji.
| Tonacja | I | IV | V | ii | iii | vi |
|---|---|---|---|---|---|---|
| C-dur | C | F | G | Dm | Em | Am |
| G-dur | G | C | D | Am | Hm | Em |
| F-dur | F | B | C | Gm | Am | Dm |
Stopnie I, IV i V (tonacja i jej sąsiedzi) to tonika, subdominanta i dominanta, i na nich opiera się większość piosenek folkowych, bluesowych, rockowych i popowych. Dodaj VI i masz cztery akordy niezliczonych piosenek: w C to C, G, Am i F. Dotknij tonacji na kole, a tych sześć zaświeci się, ponumerowanych. Wszystkie tonacje: akordy w każdej tonacji.
Koło kwartowe
Czytane przeciwnie do ruchu wskazówek zegara koło staje się kołem kwartowym: C, F, B, Es, As… każda tonacja o kwartę wyżej od poprzedniej. To samo koło, tylko w drugą stronę.
To ważne, bo akordy lubią tak właśnie iść. Akord najmocniej ciągnie do akordu o kwartę wyżej (albo, to ten sam dźwięk, o kwintę niżej): G do C, D do G, A do D. Takie łańcuchy są wszędzie: jazzowe II – V – I (Dm, G, C) to dwa kroki przeciwnie do ruchu wskazówek, a standardy takie jak „Autumn Leaves” jadą po kole przez wiele taktów. Naciśnij u góry „W drugą stronę”, żeby to usłyszeć: każdy akord zdaje się prowadzić do następnego.
Pięć zastosowań przy pianinie
- Błyskawicznie czytać znaki przykluczowe. Policz krzyżyki albo bemole, przejdź tyle kroków po kole i masz tonację.
- Odgadnąć akordy piosenki. Jeśli piosenka jest w G, jej akordy to najpewniej G, C, D i Em: fragment koła wokół G.
- Ćwiczyć gamy w sensownej kolejności. Idąc po kole, każda nowa gama przynosi tylko jeden krzyżyk (albo bemol) więcej.
- Transponować. Żeby zagrać piosenkę o kwintę wyżej, przesuń każdy akord o jeden krok zgodnie z ruchem wskazówek: z C, F, G robi się G, C, D.
- Płynnie modulować. Przejście do sąsiedniej tonacji brzmi naturalnie, skok przez całe koło dramatycznie.
Jak je zapamiętać
Tonacje krzyżykowe zgodnie z ruchem wskazówek od C: G, D, A, E, H, Fis. Tonacje bemolowe w drugą stronę: F, B, Es, As, Des, Ges. Jeśli lubisz rymowanki, ułóż własne zdanie z pierwszych liter: najłatwiej zapamiętać to, które samemu się wymyśli.
Albo nie ucz się go na pamięć wcale: na pianinie policz od każdej toniki pięć dźwięków w górę (C, D, E, F, G), a dostaniesz następną tonację. Po kilku tygodniach używania koło zostaje w głowie samo.
Znasz akordy, ale coś nie brzmi? Ivory słucha, jak grasz, i mówi ci, co nie gra: brakująca nuta, ręka, która się spóźnia, nierówny akord. A potem pozwala ci usłyszeć, jak to powinno brzmieć.
Najczęstsze pytania
Co to jest koło kwintowe?
Schemat 12 tonacji durowych i ich molowych tonacji równoległych, ułożonych tak, że każda tonacja leży o kwintę wyżej od poprzedniej. Zgodnie z ruchem wskazówek zegara z każdym krokiem przybywa jeden krzyżyk, przeciwnie do ruchu wskazówek jeden bemol.
Jak zapamiętać koło kwintowe?
Tonacje krzyżykowe zgodnie z ruchem wskazówek: G, D, A, E, H, Fis. Tonacje bemolowe w drugą stronę: F, B, Es, As, Des, Ges. Przy pianinie wystarczy też policzyć pięć dźwięków w górę (C, D, E, F, G), żeby znaleźć następną tonację.
Co to jest koło kwartowe?
To samo koło czytane w drugą stronę: C, F, B, Es… każda tonacja o kwartę wyżej od poprzedniej. Progresje jazzowe i bluesowe często tak się poruszają, dlatego muzycy jazzowi ćwiczą w kwartach.
Gdzie na kole kwintowym są tonacje molowe?
W środku, każda obok tonacji durowej o tych samych znakach przykluczowych. To tonacje równoległe: C-dur i a-moll, G-dur i e-moll.
Jak znaleźć akordy tonacji na kole kwintowym?
Znajdź tonację, weź jej dwóch sąsiadów i trzy tonacje molowe w środku obok nich: to sześć najważniejszych akordów. W C-dur: C, F i G, a do tego Am, Dm i Em.
Dlaczego po polsku B♭ to B, a B to H?
To pozostałość średniowiecza: „kanciaste b” oznaczające wyższy dźwięk wyglądało w rękopisach jak h. Dlatego po polsku, tak jak po niemiecku, B-dur to tonacja z dwoma bemolami, a H-dur ta z pięcioma krzyżykami.